Szczególne znaczenie społeczne zatrudnienia, jak również doniosła funkcja alimentacyjna wynagrodzenia za pracę rodzą potrzebę zapewnienia szczególnej ochrony prawnej trwałości stosunku pracy. Prawo pracy obwarowuje szeregiem ograniczeń możliwość rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę. Na ogół umowa ta może być rozwiązana jedynie za wypowiedzeniem, które musi być zarówno zgodne z kodeksowymi przepisami, jak i odpowiednio uzasadnione – wynikające z jakości pracy pracownika bądź szczególnej sytuacji w zakładzie pracy.
Jedynie w szczególnych przypadkach możliwe jest rozwiązanie umowy o pracę bez zachowania okresu wypowiedzenia. Jedną z grup tego rodzaju przypadków stanowią trzy warianty rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia w trybie dyscyplinarnym.
Pierwszy wariant znajduje zastosowanie w sytuacjach, gdy pracownik dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych. Takie sformułowanie wskazuje jednoznacznie, iż nie jest wystarczającą podstawą rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, zwykłe naruszenie obowiązków pracowniczych, musi mieć ono szczególnie rażący, dotkliwy dla pracodawcy charakter. Przykładami takich naruszeń są chociażby praca na rzecz konkurencji w okresie korzystania ze zwolnienia lekarskiego, wykonywanie pracy pod wpływem alkoholu, długotrwała nieusprawiedliwiona nieobecność w pracy. Naruszeniami takimi nie są z pewnością sporadyczne, nieznaczne spóźnienia, zwykłe, drobne pomyłki. Kwestią sporną pozostaje, czy za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych można uznać jednorazową nieusprawiedliwioną nieobecność w pracy.
Drugi wariant odnosi się do sytuacji, gdy pracownik popełnił w czasie trwania umowy o pracę przestępstwo, które uniemożliwia dalsze zatrudnianie go na zajmowanym stanowisku, jeżeli przestępstwo jest oczywiste lub zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem.
Rozwiązanie przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia jest również możliwe s trzecim rodzaju sytuacji, który ma miejsce, gdy pracownik w sposób zawiniony przez siebie utraci uprawnienia konieczne do wykonywania pracy na zajmowanym przez siebie stanowisku.
Na szczególne podkreślenie zasługuje w tym kontekście fakt, iż każdy przypadek rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia podlega kontroli sądowej poprzez wytoczenie powództwa przed Sądem Pracy.
